Osmanlı Arşivlerinde Maraş Dağlarından Gemi İnşası İçin Temin Edilen Keresteler

Son Güncelleme:

Maraş dağlarının eskiden daha zengin ormanlarla kaplı olduğunu yazmıştık. Gemi İnşasına ve yakıtına uygun zengin orman örtüsüne sahip Maraş, İngiltere’nin Fırat Ekspedisyonu raporunda da kereste kaynağı olarak belirtilmişti. Aşağıda Maraş ormanlarının kereste temini için kullanıldığını gösteren Osmanlı dönemi devlet arşiv belgelerini kronolojik sırayla listelemeye çalıştım. Belgeleri arşiv özetlerine dokunmadan listelemeye gayret ettim. Bazı maddi hataları düzelttim. Miladi tarihler için Türk Tarih Kurumunun tarih çevirme kılavuzunu kullandım.

Belgelerde görüleceği üzere Maraş dağlarındaki ağaçların çoğunlukla Basra ve Birecik’teki tersanelerde gemi inşasında kullanıldığı anlaşılıyor. Bu gemiler arasında firkateynler, kadırgalar, şahturlar ve kasıtlı olarak yakılarak düşman donanması üstüne salınan kundak gemileri gibi Osmanlı Donanması’nda kullanılan farklı gemiler var. Mimari amaçlı kullanılacak kerestelerin de Maraş dağlarından temin edilerek diğer şehirlere ulaştırıldığını belgelerden anlıyoruz.

Burada özeti verilen her bir belgenin çok detaylı bilgiler içerdiğini eklemek isterim. Osmanlıca okuyabilenler Devlet Arşivleri‘ne girerek bu belgelerin detaylarını okuyabilirler.

Maraş’tan Bağdat’a Kereste Yolculuğu

  • Belge Özeti: Basra için yapılacak gemilere Maraş dağlarından kereste kestirilmesine dair Zülkadirli beylerbeyine hüküm.
  • Belge Tarihi: H-28-01-967 / M-30 Ekim 1559
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 3 – 463
  • Belge Özeti: Ecre mühimmatı için kereste kestirmesinde ve naklinde hizmeti görülen Kars (Maraş) sancak beyi Mustafa Bey’e, Zülkadir Beylerbeyi’nin işarı üzerine terakki tevcihi.
  • Belge Tarihi: H-14-09-967 / M- 8 Haziran 1560
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 4 – 849
  • Belge Özeti: Maraş, Kars, Ayntab, Andırın, Güğercinlik ve Hısn-ı Mansur kazalarından Basra mühimmi için gemi ağacı kesilmesi ve Birecik’e nakli sırasında bu işle görevli mimar ve diğer görevlilerin değişik adlar altında halktan para aldıkları ve halka zulmettikleri şikayet edildiğinden şikayetlerin aslının araştırılması, haksızlığa uğrayanlar varsa haklarının iadesi ve suçluların bildirilmesi.
  • Belge Tarihi: H-10-11-978 / M- 5 Nisan1571
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 12 – 413
Birecik Limanında yük gemileri – 1911 – Gertrude Bell
  • Belge Özeti: Birecik’de inşa olunacak kereste gemilerine nezaret etmeleri ve Maraş’tan gönderilecek kerestenin muhafazasında azami gayret eylemeleri hakkında Birecik beyine ve kadısına hüküm.
  • Belge Tarihi: H-26-10-983 / M- 28 Ocak 1576
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 27 – 510
  • Belge Özeti: Dulkadir Beylerbeyisi’ne ve Kadısı’na hüküm: Maraş’dan kesilmesi istenilen ağaçların hizmetinde ahali ziyade zahmet çektiği bildirilmekle Maraş’dan avarız-ı divaniye talep edilmemesi.
  • Belge Tarihi: H-29-11-983 / M- 29 Şubat 1576
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 27 – 730
  • Belge Özeti: Lahsa Beylerbeyisi’ne hüküm: Maraş dağlarından kesilip Basra’da dermahzen olan kadırga kerestelerinden bir haylisini Bahreyn vezirinin Kıbrıs nam sefinesi alıp ve üzerini pirinçle örtüp giderken Mehmed Reis tesadüfle keresteden bir mikdar numune alıp Katif Tersanesi‘ne getirdiği hakkındaki arzına cevaben adaya kereste verenlerin kimler olduğunu tahkik eylemesini emretmektedir.
  • Belge Tarihi: H-17-07-985 / M- 30 Eylül 1577
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 31 – 707
  • Belge Özeti: Zükadriye beylerbeyisine hüküm: Maraş‘da ihracı emrolunan nüzül çıkarmak müşkül olacağı ve nüzülün avarıza tebdili rica olunmakla nüzül yerine avarız tahsil edilmesi ve kereste emri ref olunduğundan kereste kesmekden feragat eylemesi.
  • Belge Tarihi: H-22-02-986 / M- 30 Nisan 1578
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 34 – 440
  • Belge Özeti: Maraş beylerbeyisine hüküm: Bağdad’da bedoluşka toplarına kundak lazım olmakla Maraş dağlarından kundaklık ağaç kestirip Birecik’de gemiye konup Bağdad’a gönderilmesi.
  • Belge Tarihi: H-13-03-986 / M- 20 Mayıs 1578
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 32 – 342
  • Belge Özeti: Haleb defterdarına hüküm: Maraş dağlarından kereste kesmek için Haleb’den gönderilen sekiz bin filoriyi keresteye ihtiyaç kalmadığından Maraş’dan talep edip alması.
  • Belge Tarihi: H-25-03-986 / M- 1 Haziran 1578
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 32 – 359
  • Belge Özeti: Zülkadiriye beylerbeyisine hüküm: Basra beylerbeyisi mektup gönderip Basra’da bulunan kadırgalar için lazım olan kereste Maraş vilayetinde kesilip Basra’ya gönderilmesi emrolunup mezkur kereste tedarik edilmiş ise de halen Basra’ya gönderilmediği bildirilmekle kerestenin acilen mahalline isali. (Emir, Mehmed Çavuş’a verilmiştir.)
  • Belge Tarihi: H-07-11-996 / M- 28 Eylül 1588
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 64 – 350
  • Belge Özeti: Yine Rakka Valisi Vezir Hasan Paşa’ya: Diyab Nehri’ne set çekilmesi için Maraş Dağlarından kesilen şarampo (kazık,çit), kereste vesairin bir an önce Bağdad Valisi Vezir Mustafa Paşa’ya teslim edilmesi.
  • Belge Tarihi: H-20-02-1113 / M- 27 Temmuz 1701
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 111 – 2243
  • Belge Özeti: Bağdad Valisi Vezir Mustafa Paşa’ya: Basra ve Kurna’nın zaptedilmesi, Bağdad’ın Urban eşkıyalarından temizlenmesi, nizamının sağlanması, Diryab Nehri’ne set çekilmesi için Maraş dağlarından gönderilen kereste ve şarampoların teslim alınması.
  • Belge Tarihi: H-29-02-1113 / M- 5 Ağustos 1701
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 111 – 2261
  • Belge Özeti: Bağdad’daki Diyab Nehri Bendi için Maraş tarafından kesilerek getirilen kereste ve nakliye ücretinin Maraş gebran cizyesi akçesinden karşılanması
  • Belge Tarihi: H-14-05-1113 / M- 17 Ekim 1701
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 116 – 12627
Birecik Limanı – Fırat Ekspediyonu Raporundan
  • Belge Özeti: Basra’da çürümeğe yüz tutan iki kıta fırkateynin tamiri için oralarda kereste bulunmadığından Maraş dağlarından kereste kestirilerek yeniden Basra’da yaptırılmaları.
  • Belge Tarihi: H-05-12-1120 / M- 16 Ocak 1709
  • Kurum: C..BH.
  • Yer Bilgisi: 50 – 2377
  • Belge Özeti: Malatya sancağına arpalık yoluyla mutasarrıf olan Rişvanzade Mehmed Paşa’ya: Maraş eyaletinin eşkiya ve haramzadelerden korunması için evinde ikamet etmek üzere görevlendirildiği, bu sırada zahire nakli için yapılacak gemilerin kereste ihtiyacının Maraş ormanlarında temin edilmesine nezaret için kapıcıbaşılar ile Karaman valisine görev tevcih olunduğu, oğlu Süleyman ve kendisi de Sayda valisi ile haberleşerek ayrıca Maraş naibini öldürmeye cesaret edebilen eşkiyanın temizlenmesi için çalışmaları.
  • Belge Tarihi: H-29-09-1146 / M- 5 Mart 1734
  • Kurum: A.{DVNSMHM.d.
  • Yer Bilgisi: 139 – 1654
  • Belge Özeti: Maraş dağları ve sair yerlerden ecnas kereste keserek getiren Ayntab ahalisinden ve mekkari taifesinden kişiler ile neccar taifesinin, Dergah-ı Ali Çavuşbaşılarından olup, Birecik İskelesi’nde yirmi dört adet sefine inşasına memur olan el-Hac Murtaza Ağa’nın vekili el-Hac Abdurrahman Efendi bin Mehmed Ağa’dan paralarını tamamen tahsil ettikleri.
  • Belge Tarihi: H-23-05-1157 / M- 4 Temmuz 1744
  • Kurum: AE.SMHD.I.
  • Yer Bilgisi: 129 – 9464
  • Belge Özeti: Musul tarafından keleklerle taşınan zahair haricinde Birecik İskelesi’nden Bağdad Kalesi’ne nakl olunacak zahairin naklinde kullanılmak üzere inşa olunan 60 adet gemi için Maraş, Elbistan, Ayntab, Behisni, Rumkale ve Birecik dağlarından kesilen kereste ve Dersaadet’den gönderilen 5 nefer kalafatçı ile mimar, marangoz, burgucu ve sair görevlilerin masraflarının ödenmesi.
  • Belge Tarihi: H-02-06-1157 / M- 13 Temmuz 1744
  • Kurum: AE.SMHD.I.
  • Yer Bilgisi: 181 – 14113
  • Belge Özeti: Birecik’te sefine mübayaasına memur Kapıcıbaşı Mehmed Ağa’dan Bağdad ve Basra valisine gönderilen bu mektupta; emir verildiği halde Maraş, Elbistan, Behisni ve Ayntab’dan kereste gönderilmediğinden ve yüksek bedel ile kereste alındığından ancak yirmi sefine yapılabildiği, Haleb ve Rakka’dan erzak gönderilmediğinden sıkıntı çekildiği bildirilmiştir.
  • Belge Tarihi: H-23-04-1191 / M- 31 Mayıs 1777
  • Kurum: HAT
  • Yer Bilgisi: 6 – 212
  • Belge Özeti: Maraş sancağında bulunan kereste ve tetri (sumak) yaprağı öşrünün ihalesi.
  • Belge Tarihi: H-27-01-1275 / M- 6 Eylül 1858
  • Kurum: İ..MVL.
  • Yer Bilgisi: 402 – 17454
  • Belge Özeti: Siverek hükümet konağı için Maraş ve Diyarbekir’dan getirtilecek döşeme tahtalarının resmden istisnası
  • Belge Tarihi: H-17-02-1325 / M- 1 Nisan 1907
  • Kurum: BEO
  • Yer Bilgisi: 3025 – 226825
  • Belge Özeti: Siverek Hükumet Konağı için Diyarbekir ve Maraş’tan tedarik edilecek kerestenin resmi hakkında istizan.
  • Belge Tarihi: H-08-07-1325 / M- 17 Ağustos 1907
  • Kurum: ŞD.
  • Yer Bilgisi: 538 – 21
  • Belge Özeti: Maraş civarında bulunan Maraşlı Kevork Surupyan’ın bağ köşkü etrafındaki ağaçların kesilmesi hakkında icra olunan tahkikata dair Haleb Valilği’nden gelen telgrafın sureti.
  • Belge Tarihi: H-12-05-1331 / M- 19 Nisan 1913
  • Kurum: HR.SFR.3.
  • Yer Bilgisi: 699 – 11
  • Belge Özeti: Maraş civarındaki bağ köşkünün etrafında bulunan ağaçların bir Ermeni tarafından kesilmesi olayının tahkiki hakkında Haleb Vilayeti’nin telgrafı.
  • Belge Tarihi: H-12-05-1331 / M- 19 Nisan 1913
  • Kurum: HR.SYS.
  • Yer Bilgisi: 2915 – 10
  • Belge Özeti: Bağlardaki ağaçları kesen Kigor’un ve Artin’in yakalandıkları, yangın meselesi için de tahkikatın devam ettiğine dair Maraş Mutasarrıflığı’nın tahriratı.
  • Belge Tarihi: M-24-05-1913
  • Kurum: HR.SYS.
  • Yer Bilgisi: 84 – 68
Fırat’ta gemilerden yük boşaltma. 1911 – Gertrude Bell
  • Belge Özeti: Fırat Menzil Kumandanlığı mensuplarından olup şahtur imalatı için Maraş’tan kereste nakline memur Zeki ve Cemil Efendi ve efradının ahali ve memlekete olan zulmünün men edilmesi. 
  • Belge Tarihi: R-14-09-1332 / M- 6 Ağustos 1914
  • Kurum: DH.ŞFR.
  • Yer Bilgisi: 538 – 65
  • Belge Özeti: Maraş kerestecilerindeki kaçak kerestelerin zabt ve müsaderesinden kaçınmak için rüşvet alarak vazifelerini suistimal ettiklerinden dolayı mahkemeye alınan Haleb Orman ve Maadin Müdürü Abdülkadir ve Başkatibi Emin Antaki ve Katib-i sani Bekir efendiler hakkındaki evrakın gönderildiği.
  • Belge Tarihi: R-14-12-1332 / M- 3 Kasım 1914
  • Kurum: DH.İ.UM.EK.
  • Yer Bilgisi: 73 – 32
  • Belge Özeti: Şahtur imalatı için Altıncı Ordu’ya mensub Fırat Menzil Kumandanlığınca Maraş’tan kereste kesim ve nakline memur Zeki ve Cemil efendilerin hükumetten habersiz yöre halkına eziyet ettikleri ve hayvanlarını rızaları olmadan kullandıkları.
  • Belge Tarihi: H-04-02-1335 / M- 12 Aralık 1915
  • Kurum: DH.İ.UM.EK.
  • Yer Bilgisi: 24 – 78
Facebook Yorumları
Tıkla. Paylaş. Destek Ol.

Yusuf

Şeyma'nın eşi, Bilal ve Barış'ın babasıyım. Endüstri Mühendisiyim. Küçük şehirleri severim. Tarih ve arkeolojiye meraklıyım. Maraş'ı yürüyerek, bisiklet üstünde, yamaç paraşütüyle ve yüzerek keşfetmeye çalışıyorum.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir