Batlamyus’un Coğrafyası’nda Maraş

19 Ocak 2026 Yusuf Köleli

Güncelleme: 19 Ocak 2026

Haritacılık Biliminin Öncüsü Batlamyus

Tam adıyla Claudius Ptolemaios (Batlamyus), yaklaşık olarak MS 100-170 yılları arasında Mısır’ın İskenderiye şehrinde yaşamış Grek-Romalı bir bilim insanıdır. Günümüze ulaşan çok yönlü eserlerinde kendisinden bahsetmemiştir. O nedenle eserleri dışında kendi hayatı hakkında bilgi bulunmamaktadır. Bir polimat yani çok yönlü bilim insanıdır. Dönemin en büyük veri merkezi olan İskenderiye Kütüphanesi’nin imkanlarını sonuna kadar kullandığı anlaşılır. Optik ve müzik gibi alanlarda dahi öncü çalışmalar yapmıştır. Astronomi, matematik, coğrafyacı ve astroloji en çok yoğunlaştığı bilim dallarıdır. En çok bilinen eserleri şunlardır:

Almagest: Kendi dönemine kadar olan astronomi (yıldızların konumu) bilgilerinin çok nitelikli bir derlemesidir. Kopernik’e kadar yaklaşık 1400 yıl kabul görmüş, dünya merkezli bir evren tasarımı vardır. Günümüzdeki takım yıldızlarının birçoğunun ismi bu esere dayanmaktadır.
Geographia: Dünyanın kağıda nasıl aktarılacağını matematiksel olarak anlatan, dönemin bilinen şehirlerinin ve coğrafi karakterlerinin konumlarını listeleyen eseridir.
Tetrabiblos: Astroloji (yıldızların etkileri) üzerine temel eseridir.

Batlamyus Coğrafyası

Batlamyus'un Asyanın Birinci Haritası, 1482 Francesco Berlinghieri Çizimi — Batlamyus’un Asyanın Birinci Haritası, 1482 Francesco Berlinghieri Çizimi

Batlamyus, bir gezgin değil, İskenderiye Kütüphanesi’nin devasa veri birikimini kullanan bir derleme ve sentez ustasıdır. Coğrafya eserini Surlu Marinos’un günümüze ulaşmayan atlasının üzerine inşa etmiştir. Kendinden önceki coğrafyacıların metinlerini, Roma İmparatorluğu’nun resmi askeri yol kayıtlarını ve limanlara gelen tüccarların sözlü raporlarını bir araya getirmiştir. Kervan yürüyüş süreleri, deniz rotaları ve yerel anlatılar gibi dağınık ve çoğu zaman çelişkili olan verileri kendi geliştirdiği projeksiyon yöntemleri ve astronomik hesaplamalarla matematiksel bir disipline sokmuş, böylece dünyayı ilk kez 8.000 noktanın enlem ve boylam değerlerinden oluşan sistematik bir ızgara içine yerleştirmiştir.

MS 150 civarında kaleme aldığı eserinde antik dünyanın bilim dili olan Grekçe (Eski Yunanca) kullanılmıştır. Dünyayı bir küre olarak kabul edip 360 boylam ve 180 enleme bölmüştür. O dönemin bilinen 3 kıtası Avrupa, Asya ve Afrika’yı küreye başarılı şekilde konumlandırmıştır. Dönemin bilinen en batıdaki toprakları olan Kanarya Adalarını başlangıç boylamı olarak kabul etmiş ve Çin’in doğusuna kadar dünyanın yaklaşık yarısını konumlandırmış, geri kalanı bilinmeyen dünya olarak bırakmıştır. Batlamyus, dünyanın çevresini bugünkü bildiğimizden %29 daha kısa hesaplamıştır. Bu nedenle boylamlar arasındaki mesafeler kısa kalmış ve şehirler genellikle daha yüksek boylam derecelerine yani doğuya kaymıştır. Enlem değerlerinde boylamların aksine ölçüm yerine gölge boyu, Kutup Yıldızı’nın ufka uzaklığı ve mevsimlerin durumu gibi gözlemle hesaplanabilmesi nedeniyle dünya çevresinin yanlış hesaplanmasından kaynaklı bir hatayla sonuçlanmamış ve bugünküne çok yakın sonuçlar çıkmıştır.

Batlamyus’un MS 150 yılında kaleme aldığı orijinal Coğrafya nüshalarında büyük olasılıkla kapsamlı bir harita albümü yer almıyordu. Batlamyus, bir ressamdan ziyade bir matematikçi gibi hareket etmişti. O, okuyucuya bitmiş bir resim sunmak yerine; dünyanın nasıl haritalandırılacağını anlatan matematiksel formülleri ve yaklaşık 8.000 noktanın enlem-boylam koordinatlarını içeren devasa bir liste bırakmıştı. Batlamyus’un mantığına göre, eğer elinizde bu koordinat listesi ve projeksiyon yöntemleri varsa hatta koordinat listesindeki hataları giderip yeni coğrafi keşiflerle gelecek bilgileri de eklerseniz dünyanın haritasını her zaman yeniden ve daha doğru bir şekilde çizebilirdiniz.

Batlamyus’un Coğrafya’sı 8 kitaptan (bölüm) oluşmaktadır.

Birinci Kitap: Teori ve Kurallar

Bu bölüm eserin girişidir. Batlamyus burada haritacılığın matematiksel ilkelerini anlatır. Coğrafya (dünyanın bütünü) ve korografya (bölgelerin tasviri) arasındaki farkları tanımlar. Küre şeklindeki dünyanın düz bir kağıda nasıl aktarılacağının matematiksel çözümünü ortaya koyar ki bu eserinin en özgün yanıdır. Kendisinden önceki en büyük kaynak olan Surlu Marinos’un hatalarını nasıl düzelttiğini de bu bölümde açıklar.

İkinci Kitaptan Yedinci Kitaba Kadar: Koordinatlar

Eserin ana gövdesini oluşturan bu bölümler, yaklaşık 8.000 yerleşim yerinin ve coğrafi karakterin enlem ve boylam listelerinden oluşur. Şehir ve yerleşmeleri nokta, sıradağları başlangıç ve bitiş koordinatlarından oluşan bir doğru parçası, nehirleri doğduğu ve denize döküldüğü koordinatlar, kapalı su havzalarının kıyı şeritlerini de çoklu koordinatlarla tanımlamıştır. Bölgelere göre dağılım şöyledir:

Kitap 2-3: Avrupa (İngiltere’den Karadeniz’e kadar).
Kitap 4: Afrika.
Kitap 5, 6, 7: Asya (Maraş ve çevresi 5. Kitap‘tadır).
Kitap 7’nin sonu: Hindistan, Çin ve bilinen dünyanın son sınırları.

Sekizinci Kitap: Harita Pafta Sistemi ve Özet

Bu kitap en kritik bölümlerden biridir; temel dünya haritası ile alt paftaların detaylarını tanımlar.

Pafta Sistemi: Bilinen dünyayı (Ekümen) 26 bölgeye (paftaya) ayırır.
Harita Tanımları: Her bir paftanın hangi koordinatlar arasında yer alacağını ve hangi önemli şehirleri içereceğini özetler.

Batlamyus Coğrafyası Günümüze Nasıl Ulaştı

Batlamyus’un eseri 9. yy’da Harezmi’nin Kitab Suret al-Ard (Yerin Biçimi Kitabı) eserine temel teşkil etmiştir. Bu eserde Harezmi dünyanın haritaya aktarılması sisteminden ziyade Batlamyus’un koordinat listelerini düzelterek kullanmıştır. Bu eser Batlamyus’u İslam bilim dünyasına tanıtmıştır.

Roma İmparatorluğu’nun çöküşüyle batı dünyasında unutulan Batlamyus’un Coğrafya’sı, 13. yüzyılın sonunda Bizanslı alim Maximus Planudes tarafından İstanbul’da muhtemelen Kariye Kilisesi (bugün camii) el yazmaları arasında keşfedildi. Planudes, Batlamyus’un metindeki talimatlarını ve sayısal verilerini okuyup anlayarak ve harfiyen takip ederek, o meşhur haritaları yüzyıllar sonra ilk kez görsel olarak inşa etti. 15. yüzyılda bu Bizans nüshaları İtalya’ya ulaştı ve Latinceye çevrildi. Matbaanın icadıyla birlikte, Alman ve İtalyan haritacılar Batlamyus’un koordinatlarını alıp lüks kağıtlara, muazzam renklerle ve bakır baskı teknikleriyle bastılar.