Alabaş’ta Bir İngiliz Eseri: Lady Cavendish Köprüsü

Teolojiden Köprüye

Amerikan Yabancı Misyon Görevlileri Kurulu’nun (American Board of Commissioners for Foreign Missions) gelişme raporlarını içeren, 1828-1934 yılları arasında aylık yayınlanan, The Missionary Herald dergisini incelerken, 1911 Nisan sayısında “Teolojiden Köprüye” başlıklı bir  yazı farkettim. Maraş’ta görevli misyonerlerle ilgili bir yazıydı bu.

Uzunca bir süredir başta kayıp köprülerimiz olmak üzere birçok tarihi eserle ilgili araştırmalar yapıyordum. Bu yazı birkaç yıldır internette ve sosyal medyada dolaşan, birçok kişinin detaylarını merak ettiği bir köprüye açıklık getiriyordu: Zeytun taraflarında Alabaş diye tabir edilen bölgede bulunan, adının Lady Cavendish Köprüsü olduğu belirtilen, günümüze ulaşan bir fotoğrafı dışında hakkında bilgi bulunmayan köprüye.

F. W. Macallum (Sağ Altta)

Yazıda Maraş’ta görev yapan sıradışı bir misyonere yer veriliyordu.  Maraş Amerikan Misyonunda din eğitiminden sorumlu teoloji öğretmeni F. W. Macallum, 9 Ocak 1911’de kurula yazdığı mektubunda esas görevinin sorunsuz şekilde yürüdüğünü anlatıyor ve kendine verdiği ayrı bir görevden bahsediyordu.

Mektupta Alabaş Bölgesi ve Zeytun arasında akan Güredin Çayı’nın yılın 5 ayı geçit vermediği, bölgenin fakir halkının kendi imkanları ile bu çay üstüne bir köprü yapmasının çok zor olduğu, Zeytin ve Alabaş’ta yaşayan Ermenilerin bağlantı kuramadıkları ifade ediliyordu.

Mektubun bu kısmında verilen bilgiler bana biraz yanıltıcı geldi açıkçası. Maraş’ta en çok köprü bulunan yerlerin başında Zeytun gelir. Aynen Elbistan gibi çevresi nehir ve çaylarla çevrili Zeytun’da günümüze Kanlı Köprü, Kantarma(Soğuk Çeşme) Köprüsü ve Elbistan Köprüsü ulaşmıştır. Tarihi kayıtlara göre bu köprüler Osmanlı ve Dulkadiroğlu dönemlerinde yapılmıştır. Ermeni kayıtlarında da köprülerinin kendi eserleri olduğu belirtilir. Her halükarda Zeytun’a yapılan köprüler gibi buraya da bir köprü rahatlıkla yapılabilirdi.

Kraliçe Viktorya’nın Baş Nedimesi

O dönemler İngiltere’de bulunan, Osmanlı Ermenilerine yönelik ayrıştırıcı faaliyetler yürüten Ermenistan Dostları(Friends of Armenia) grubunun lideri olan, bir dönem Kraliçe Viktorya’nın başnedimeliğini de yapan Lady Lucy Cavendish Maraş’ta Ermenilere dağıtılmak üzere Macallum’a bir miktar para gönderir. Macallum bu parayı Ermeni azınlığa hayır olsun diye dağıtmak yerine Alabaş bölgesinde bulunan ihtiyaç sahiplerini çalıştırarak Güredin üzerine bir köprü yapmaya karar verir. Bu şekilde hem ihtiyaç sahipleri para kazanacak hem de bölge bir köprüye kavuşacaktı.

Hayatında daha önce hiç böyle bir iş yapmamış olan Macallum, bölgedeki taş ustaları ve diğer işçilerle birlikte bu işe soyunur. Köprü kısa sürede inşa edilir. 1.144 $’a tamamlanan köprüde, işçilere toplam 880 $ ödendiği de mektupta belirtilir.

Lady Lucy(Frederick) Cavendish

Alabaş bölgesinden Maraş Amerikan Misyonu’na gönderilen ikinci bir mektuba da yazıda yer veriliyor. 30 Aralık 1910 tarihli mektupta yöre halkı yapılan köprünün hayatlarını çok kolaylaştırdığını belirterek teşekkür ediyorlardı. Bu mektubun tarihi yazıda belirtilmeyen köprünün inşaa tarihiyle ilgili ipucu da veriyor bize. Köprünün buradan hareketle 1910 yaz aylarında inşa edildiğini tahmin edebiliriz.

Köprünün yıpranmış gibi durduğuna bakmayın. Fotoğraf köprünün açılışında çekilmiş. Kısıtlı imkanlarla, teknik personel olmadan yapıldığından belki de bu eskimiş görüntüsü. Fotograf karesinde Macallum, Zeytunlu bir papaz, Alabaşlı bir rahibe ve hayır duası yapan Gregoryen rahibin bulunduğu belirtiliyor. Lady Cavendish fotoğrafta yok. Bölgeye de hiçbir zaman gelmemiş. Köprüye dolaylı yoldan finansman sağladığı için ismi verilmiş.

Alabaş

Alabaş bölgesi günümüze ulaşan bir isim değil. Aynı Bertiz gibi birçok köyü kapsayan bir mıntıka olsa gerek. Türkçe Alabaş, Ermenice Arekin ismiyle yer alıyor tarihi kayıtlarda. Bazı kaynaklarda haritalar verilmiş bu bölgeyle ilgili. Haritalarda Güredin ve Ceyhan Nehrinin arasında kalan bölgeler işaretlenmiş. Böyle bir durumda bu köprüye gerek kalmayacaktı. Zira o bölgeyle Zeytun arasında geçilemeyecek bir dere yok.

Köprü hakkında bilgi veren bu yazı kendi içinde çok tutarlı bir tarif yapmış. Güredin Çayı’nın Zeytun ve Alabaş arasında uzandığını belirtmiş. Bu durumda Alabaş bölgesi Güredin Çayının sağ sahilinde (o bölge için güneybatısında) yer alıyor diyebiliriz. En kötü ihtimalle Alabaş, Güredin Çayının her iki yakasında uzanan eski yerleşimleri kapsıyor muhtemelen. Günümüzde Bulutoğlu, Beşbağlar, Suçatı, Şadalak ve Ali Kayası ile çevrili bu bölgede hiçbir toplu yerleşim yok. Çevre köylere bağlı birkaç evden oluşan mezralar var sadece.

Köprünün Akıbeti Meçhul

Taş ayaklar ve dalgakıranlar üzerine agaç gövdeleriyle inşa edildiği anlaşılan köprüyü Maraş’ta hatırlayan yok.  Bulunduğu mıntıka 1991’de Menzelet Barajı suları altında kalmış. Baraj kurulmadan önce bölgeden Kahramanmaraş-Kayseri karayolu geçmesine rağmen köprü hatırlanmıyorsa, köprünün çok daha eski tarihlerde yıkılmış olduğunu söyleyebiliriz.


Facebook Yorumları

Yusuf

Şeyma'nın eşi, Bilal'in babasıyım. Endüstri Mühendisiyim. Küçük şehirleri severim. Tarih ve arkeolojiye meraklıyım. Bisiklete binerim. Dağda ovada suda gezerim. Uçmak istiyorum ama tereddütlerim var.

Alabaş’ta Bir İngiliz Eseri: Lady Cavendish Köprüsü” için 3 yorum

  • 12 Haziran 2017 tarihinde, saat 01:01
    Permalink

    Alabaş Köprüsü. Yerini biliyorum.

    Yanıtla
    • 12 Haziran 2017 tarihinde, saat 01:20
      Permalink

      Ali Bey, benim haritada tahminine göre işaret ettiğim yer midir? Siz de yeri tarif edebilir misiniz? Mümkünse haritada bağlantısı ya da koordinatlarını gönderebilir misiniz?

      Yanıtla
  • 25 Temmuz 2017 tarihinde, saat 03:45
    Permalink

    Köprü, Süleymanlı ve Ilıca yol ayrımına varmadan, Kozcağız ve Süleymanlı derelerinin birleştiği yerdedir. Hakma bağları olarak geçer. Orası da geç Bizans dönemi yerleşim yeridir.

    Yanıtla

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir